ഏറ്റവും മാരകമായ നിശബ്ദത എന്നത് ശൂന്യതയുടേതല്ല, മറിച്ച് അടിച്ചേൽപ്പിക്കപ്പെട്ട ഒന്നാണ്. ആറ് വർഷം, ഒരു മനുഷ്യായുസ്സിലെ നീണ്ട കാലയളവ്. ഡൽഹിയിലെ തീഹാർ ജയിലിന്റെ ഇടുങ്ങിയ ചുവരുകൾക്കുള്ളിൽ, വിചാരണയോ ജാമ്യമോ ലഭിക്കാതെ ഉമർ ഖാലിദ് എന്ന മുൻ ജെഎൻയു വിദ്യാർത്ഥി നേതാവ് ആ നിശ്ശബ്ദതയെ അതിജീവിക്കുകയാണ്. 2020 സെപ്റ്റംബറിൽ യുഎപിഎ ചുമത്തി അറസ്റ്റിലായതിന് ശേഷം, ആദ്യമായി പുറംലോകത്തേക്ക് തന്റെ ശബ്ദം എത്തിക്കുമ്പോൾ, അത് വെറുമൊരു അഭിമുഖമല്ല, മറിച്ച് ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ വർത്തമാനകാലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു ആത്മപരിശോധന കൂടിയാണ്.
ജയിലിലെ ജീവിതം എന്നത് കേവലം ദിവസങ്ങളെ എണ്ണലല്ല, മറിച്ച് ഓരോ നിമിഷത്തെയും അതിജീവിക്കലാണ്. തന്റെ ജയിൽ ജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും കഠിനമായ നിമിഷത്തെക്കുറിച്ച് ഉമർ ഖാലിദ് പങ്കുവെക്കുന്നത് ഇത്തരത്തിലാണ്: "സൂര്യാസ്തമയ സമയത്താണ് ജയിൽവാസം ഏറ്റവും ഭീകരമായി തോന്നുന്നത്." തടവുകാരെ സെല്ലുകളിലേക്ക് തിരികെ കൊണ്ടുപോകുന്ന ആ സമയം, ഒരു ദിവസം കൂടി നഷ്ടപ്പെട്ടു എന്ന ബോധം തന്നെ വേട്ടയാടുന്നുവെന്നും റഷ്യൻ സാഹിത്യകാരൻ ദസ്തയേവ്സ്കി തന്റെ ജയിൽ അനുഭവങ്ങളിൽ കുറിച്ചതുപോലൊരു ശൂന്യത തന്നെയും പൊതിയുന്നുവെന്നും ഉമർ ഖാലിദ് പറയുന്നു.
പ്രമുഖ ബ്രിട്ടീഷ് മാധ്യമമായ 'ദ ഗാർഡിയന്' (The Guardian) നൽകിയ പ്രത്യേക അഭിമുഖത്തിലാണ് ഉമർ ഖാലിദ് തന്റെ ജയിൽ ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചും ഇന്ത്യയിലെ നിലവിലെ രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യങ്ങളെക്കുറിച്ചും ഭരണകൂടത്തിനെതിരായ തന്റെ നിലപാടുകളെക്കുറിച്ചും, ഇന്ത്യൻ പ്രതിപക്ഷ പാർട്ടികളുടെ നിരാശാജനകമായ മൗനത്തെക്കുറിച്ചും ഉമർ ഖാലിദ് ശക്തമായി പ്രതികരിക്കുന്നത്. സുരക്ഷാ കാരണങ്ങളാൽ ജയിലിൽ നേരിട്ട് കാണാൻ കഴിയാത്തതിനാൽ കുടുംബാംഗങ്ങൾക്കും സുഹൃത്തുക്കൾക്കും വഴിയാണ് ഗാർഡിയൻ ഈ അഭിമുഖം തയ്യാറാക്കിയത്.
മനുഷ്യത്വം എന്നത് എന്നെപ്പോലുള്ളവർക്ക് ലഭിക്കാത്ത ഒരു പദവിയാണ്, എന്ന് പറയുമ്പോൾ, നീണ്ട വർഷങ്ങളിലെ ഏകാന്തവാസം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരത്തെയും മനസ്സിനെയും എത്രത്തോളം തളർത്തിയിട്ടുണ്ടെന്ന് വ്യക്തമാണ്. എന്നാൽ, ആ ഇരുട്ടിലും ഒരു വെളിച്ചം ഉമർ ഖാലിദ് സൂക്ഷിക്കുന്നുണ്ട്—ജെഎൻയുവിൽ നിന്ന് പൂർത്തിയാക്കിയ തന്റെ പിഎച്ച്ഡി തീസിസ്. 'ഫ്രാക്ചേർഡ് കമ്മ്യൂണിറ്റീസ്' (Fractured Communities) എന്ന പേരിൽ അത് പുസ്തകമായി പുറത്തിറങ്ങാനൊരുങ്ങുമ്പോൾ, അറിവിന്റെ ലോകം അദ്ദേഹത്തിന് ജയിലിൽ ഒരു വലിയ ആശ്വാസമാണ്. രാത്രികളിൽ സെല്ലിലേക്ക് മടങ്ങുമ്പോൾ ഭഗത് സിംഗിന്റെ ചിത്രം നോക്കി അദ്ദേഹത്തിന്റെ വരികൾ വായിക്കുന്നതാണ് തനിക്ക് കരുത്ത് നൽകുന്നതെന്ന് ഖാലിദ് പറയുന്നു.
"ആറുവർഷം പിന്നിടുമ്പോൾ ഞാൻ വളരെയധികം നിരാശനാണ്, ഞാൻ ഒറ്റപ്പെട്ടതായി തോന്നുന്നു. പ്രതിപക്ഷത്തിന്റെയും മറ്റും ഈ മൗനം ഭരണകൂടത്തിന് എതിർശബ്ദങ്ങളെ അടിച്ചമർത്താൻ കൂടുതൽ കരുത്ത് പകരുകയാണ്. ആളുകളുടെ സമരങ്ങളിൽ നിന്ന് മുതലെടുത്ത് വളർന്നവർ ഇന്ന് നിശബ്ദരായിരിക്കുന്നത് വേദനിപ്പിക്കുന്നു."
തീഹാർ ജയിലിന്റെ മതിലുകൾക്ക് പുറത്തുള്ള ഇന്ത്യയിൽ, ഉമർ ഖാലിദ് എന്ന പേര് പരിചയമില്ലാത്തവർ വളരെ ചുരുക്കമായിരിക്കും. കഴിഞ്ഞ ഒരു ദശാബ്ദത്തിനിടെ രാജ്യത്തെ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ വിദ്യാർത്ഥി നേതാക്കളിലും രാഷ്ട്രീയ മുഖങ്ങളിലൊന്നായാണ് അദ്ദേഹം മാറിയത്. തീപ്പൊരി പ്രസംഗങ്ങളിലൂടെ ശ്രദ്ധ നേടിയ വിദ്യാർത്ഥി നേതാവായി പൊതുരംഗത്തെത്തിയ അദ്ദേഹം, പിന്നീട് 2019-ൽ പൗരത്വ ഭേദഗതി നിയമത്തിനെതിരായ (CAA) രാജ്യവ്യാപക പ്രക്ഷോഭങ്ങളുടെ പ്രധാന മുഖങ്ങളിലൊന്നായി മാറി. എന്നാൽ 2020 സെപ്റ്റംബറിൽ ഡൽഹിയിലെ മാരകമായ വർഗീയ കലാപവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കേസിൽ, കലാപത്തിന്റെ 'മുഖ്യ സൂത്രധാരൻ' ആണെന്നും 'സായുധ കലാപത്തിലൂടെ ഭരണകൂടത്തെ അട്ടിമറിക്കാൻ ഗൂഢാലോചന നടത്തി' എന്നുമുള്ള ഗുരുതര ആരോപണങ്ങൾ ചുമത്തി അദ്ദേഹത്തെ അറസ്റ്റ് ചെയ്തു. തുടർന്ന് ഭീകരവിരുദ്ധ നിയമമായ യുഎപിഎ പ്രകാരം കേസെടുത്ത് ജയിലിലടക്കുകയായിരുന്നു.
കഴിഞ്ഞ 12 വർഷമായി ഇന്ത്യ ഭരിക്കുന്ന മോദി സർക്കാരിന് കീഴിൽ എതിർശബ്ദങ്ങളെ അടിച്ചമർത്തുന്നതിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ഉദാഹരണമായാണ് മനുഷ്യാവകാശ സംഘടനകൾ ഉമർ ഖാലിദിനെ കാണുന്നത്. രാഷ്ട്രീയ എതിരാളികളെ വേട്ടയാടാൻ ബിജെപി സർക്കാർ നീതിന്യായ വ്യവസ്ഥയെ ആയുധമാക്കുന്നു എന്ന ആരോപണത്തിന്റെ ജീവിക്കുന്ന പ്രതീകം കൂടിയാണ് അദ്ദേഹം.
വിചാരണ പോലുമില്ലാതെ ആറുവർഷത്തോളമായി തുടരുന്ന ഉമർ ഖാലിദിന്റെ ജയിൽവാസം കടുത്ത അനീതിയാണെന്ന് ചൂണ്ടിക്കാട്ടി അന്താരാഷ്ട്ര മനുഷ്യാവകാശ സംഘടനകൾ വ്യാപകമായി രംഗത്തെത്തിയിട്ടുണ്ട്. ന്യൂയോർക്ക് മേയറായ സൊഹ്റാൻ മംദാനി അദ്ദേഹത്തിന് ഐക്യദാർഢ്യം പ്രഖ്യാപിച്ച് സ്വന്തം കൈപ്പടയിൽ ഒരു കുറിപ്പ് അയച്ചത് ഇന്ത്യൻ സർക്കാരിനെ വല്ലാതെ ചൊടിപ്പിച്ചിരുന്നു. എന്നാൽ, ഇന്ത്യയിലെ നീതിന്യായ വ്യവസ്ഥ തികച്ചും സ്വതന്ത്രമാണെന്നും ഖാലിദിനെതിരെയുള്ള നിയമനടപടികൾക്ക് രാഷ്ട്രീയവുമായി യാതൊരു ബന്ധവുമില്ലെന്നുമാണ് ബിജെപി ഇതിനോട് പ്രതികരിച്ചത്.
അതേസമയം, തനിക്ക് നിയന്ത്രിക്കാനാവാത്ത വലിയൊരു പ്രൊപ്പഗണ്ട മെഷീനെതിരെ നിരന്തരം പോരാടുന്ന 38-കാരനായ ഉമർ ഖാലിദ്, തന്റെ മാനസികാവസ്ഥയെക്കുറിച്ച് വളരെ വൈകാരികമായാണ് സംസാരിക്കുന്നത്. പൂർണ്ണമായും തകർന്നുപോകാതിരിക്കാൻ താൻ പാടുപെടുകയാണെന്ന് അദ്ദേഹം സമ്മതിക്കുന്നു. "നിങ്ങളെ ഒരു പ്രതിച്ഛായയിലേക്ക് മാത്രം — അത് അനുകൂലമോ പ്രതികൂലമോ ആയാലും — ചുരുക്കുമ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ മനുഷ്യത്വം മാത്രമല്ല, മാനസികനില പോലും പലപ്പോഴും നഷ്ടപ്പെടാൻ തുടങ്ങും," ഉമർ ഖാലിദ് പറയുന്നു.
തന്നെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നവരും, തന്നെ വലിയൊരു പോരാളിയായി അവതരിപ്പിക്കുന്നവർ പോലും താനൊരു സാധാരണ മനുഷ്യനാണെന്ന കാര്യം മറന്നുപോകുന്നുവെന്ന് ഉമർ ഖാലിദ് ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. തനിക്കുമുണ്ട് സാധാരണക്കാരെപ്പോലെ ഭയങ്ങളും പോരായ്മകളും തകർച്ചകളും. നീണ്ട ജയിൽവാസം തന്റെ ശരീരത്തിലും മനസ്സിലും വലിയ നാശങ്ങൾ വിതച്ചുവെന്നും, ഉള്ളിലെ ഉത്കണ്ഠകളെ അത് വല്ലാതെ വർദ്ധിപ്പിച്ചുവെന്നും അദ്ദേഹം തുറന്നുസമ്മതിക്കുന്നു.
ജയിലിലെ ദുരിതപൂർണ്ണമായ ഈ വർഷങ്ങളൊന്നും തന്നെ മോദി സർക്കാരിനോടുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിലപാടുകളെ മയപ്പെടുത്തിയിട്ടില്ല. ഹിന്ദു ദേശീയത ഇന്ത്യയിലെ പ്രബലമായ രാഷ്ട്രീയ ശക്തിയായി മാറിയതോടെ, വിദ്വേഷ പ്രസംഗങ്ങളും വംശഹത്യയെക്കുറിച്ചുള്ള ഭാഷയും സാധാരണവൽക്കരിക്കപ്പെടുന്നതിലും ആഘോഷിക്കപ്പെടുന്നതിലുമുള്ള തന്റെ കടുത്ത നടുക്കം ഉമർ ഖാലിദ് പങ്കുവെക്കുന്നുണ്ട്. ''ഇന്ത്യ ഒരു സത്യാനന്തര സമൂഹമായി (post-truth society) മാറുന്ന പ്രക്രിയ ഇന്ന് ഏറെക്കുറെ പൂർണ്ണമായിരിക്കുന്നു''- ഉമർ ഖാലിദ് പറയുന്നു.
തെക്കുകിഴക്കൻ ഡൽഹിയിലെ മുസ്ലീം ഭൂരിപക്ഷ പ്രദേശമായ ജാമിയ നഗറിലാണ് ഉമർ ഖാലിദ് വളർന്നത്. ഹിന്ദു ദേശീയ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ കടന്നുവരവ് സമൂഹത്തെ എങ്ങനെ മതപരമായി വിഭജിക്കുന്നുവെന്നും, അത് മുസ്ലീങ്ങളുടെ അവകാശങ്ങളെയും അന്തസ്സിനെയും എങ്ങനെ ബാധിക്കുന്നുവെന്നും താൻ നേരിട്ട് അനുഭവിച്ചറിഞ്ഞിട്ടുണ്ടെന്നും ഉമർ ഖാലിദ് പറയുന്നു. "മുസ്ലീങ്ങൾ കൂടുതലായി അടിച്ചമർത്തപ്പെടുകയും, പാർശ്വവൽക്കരിക്കപ്പെടുകയും, രാക്ഷസവൽക്കരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന ഒരു കാലത്ത് ഡൽഹിയിലെ ഒരു മുസ്ലീം ഗെറ്റോയിലാണ് (ചേരി പ്രദേശം) ഞാൻ വളർന്നത്. സെൻസിറ്റീവായ ഏതൊരു വ്യക്തിക്കും ഈ ചുറ്റുപാടുകളിൽ നിന്ന് സ്വാധീനിക്കപ്പെടാതെ മാറിനിൽക്കുക സാധ്യമല്ല," അദ്ദേഹം പറയുന്നു. ഡൽഹി ജവഹർലാൽ നെഹ്റു സർവകലാശാലയിൽ പിഎച്ച്ഡിക്ക് ചേർന്നതോടെയാണ് ഉമർ ഖാലിദ് വിദ്യാർത്ഥി രാഷ്ട്രീയത്തിൽ സജീവമാകുന്നത്. ഇടതുപക്ഷ ആശയങ്ങളുടെയും ബൗദ്ധിക സംവാദങ്ങളുടെയും കേന്ദ്രമായിരുന്ന ജെഎൻയു, അക്കാലത്ത് വലതുപക്ഷ പ്രത്യയശാസ്ത്രക്കാരുടെ പ്രധാന ലക്ഷ്യമായി മാറിയിരുന്നു.
ബിജെപി സർക്കാരുമായുള്ള ഉമർ ഖാലിദിന്റെ പോരാട്ടം അതിന്റെ കൊടുമുടിയിലെത്തുന്നത് 2019-ലാണ്. മുസ്ലീങ്ങളോട് വിവേചനം കാണിക്കുന്നു എന്ന് വ്യാപകമായി വിമർശിക്കപ്പെട്ട പൗരത്വ നിയമ ഭേദഗതി സർക്കാർ പാസാക്കിയതോടെ, ജെഎൻയു ക്യാമ്പസ് സമരങ്ങളുടെ പ്രഭവകേന്ദ്രമായി മാറി. മോദി സർക്കാരിനെതിരെ ഉയർന്ന ഏറ്റവും വലിയ രാഷ്ട്രീയ വെല്ലുവിളിയായി മാറിയ ആ പ്രക്ഷോഭത്തിൽ രാജ്യത്തുടനീളം ലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകളാണ് തെരുവിലിറങ്ങിയത്.
ഈ പ്രക്ഷോഭങ്ങളെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്നതിൽ പ്രധാന പങ്കുവഹിച്ച ഉമർ ഖാലിദ് നടത്തിയ ഒരു പ്രസംഗത്തിലെ വരികൾ അന്ന് ഏറെ ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു:
"അവർ അക്രമം നടത്തിയാൽ നമ്മൾ അക്രമം കൊണ്ട് മറുപടി പറയില്ല. അവർ വിദ്വേഷം പരത്തിയാൽ നമ്മൾ വിദ്വേഷം കൊണ്ട് മറുപടി പറയില്ല... അവർ വിദ്വേഷം പ്രചരിപ്പിച്ചാൽ, നമ്മൾ സ്നേഹം കൊണ്ട് അതിനെ നേരിടും."
സമാധാനപരമായി പ്രതിഷേധിക്കാൻ ആഹ്വാനം ചെയ്ത ഈ നേതാവിനെയാണ്, പിന്നീട് ഡൽഹി കലാപത്തിന്റെ പേരിൽ തീവ്രവാദക്കുറ്റം ചുമത്തി ഭരണകൂടം ജയിലിലടച്ചത് എന്ന് ലേഖനം ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. തനിക്കെതിരെയുള്ള ആരോപണങ്ങളെ 'ഡിസ്റ്റോപ്പിയൻ' (ഭയാനകമായ ഭാവന പോലെ അവിശ്വസനീയമായത്) എന്നാണ് ഉമർ ഖാലിദ് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്. എന്നാൽ, ഈ ആരോപണങ്ങൾക്ക് ശേഷം ഏഴ് മാസത്തിന് ശേഷം ഡൽഹി പൊലീസ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വീട്ടിലെത്തി രാജ്യത്തെ ഏറ്റവും കഠിനമായ ഭീകരവിരുദ്ധ നിയമങ്ങൾ ചുമത്തി അദ്ദേഹത്തെ അറസ്റ്റ് ചെയ്യുകയായിരുന്നു.
ഡൽഹി കലാപവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നിരവധി കേസുകളിൽ തെളിവുകൾ കെട്ടിച്ചമച്ചുവെന്നും സാക്ഷിമൊഴികൾ വ്യാജമായി ഉണ്ടാക്കിയെന്നും ഡൽഹി പോലീസിനെതിരെ ഗൗരവകരമായ ആരോപണങ്ങൾ ഉയരുന്നുണ്ട്. എന്നാൽ, ഈ ആരോപണങ്ങളോട് ഡൽഹി പൊലീസ് ഇതുവരെ ഔദ്യോഗികമായി പ്രതികരിച്ചിട്ടില്ല.
ഒരേ കേസിൽ പ്രതികളായ മറ്റ് പലർക്കും ജാമ്യം ലഭിച്ചിട്ടും, ഉമർ ഖാലിദിന്റെ കേസ് മാത്രം ഒരു 'വിഷപ്പാനപാത്രം' (poisoned chalice) പോലെ തുടരുകയാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജാമ്യഹർജി പരിഗണിക്കേണ്ട ജഡ്ജിമാർ തുടർച്ചയായി വിചാരണ മാറ്റിവെക്കുകയും, കേസിൽ നിന്ന് പിന്മാറുകയും ചെയ്തത് വലിയ ചർച്ചയായിരുന്നു. സമർപ്പിക്കപ്പെട്ട ജാമ്യാപേക്ഷകളെല്ലാം കോടതികൾ തള്ളിക്കളയുകയും ചെയ്തു.
ബിജെപി ഈ കേസിൽ തങ്ങൾക്ക് നേരിട്ട് പങ്കില്ലെന്ന് വാദിക്കുമ്പോഴും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജാമ്യം നിഷേധിക്കപ്പെടുന്നതിനെ അവർ പരസ്യമായി സ്വാഗതം ചെയ്യാറുണ്ട് എന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്. നിരന്തരം തകർക്കപ്പെട്ട സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനായുള്ള പ്രതീക്ഷകൾ തന്നെ വല്ലാതെ തളർത്തിയെന്ന് ഖാലിദ് പറയുന്നു. "മെല്ലെ മെല്ലെ പ്രതീക്ഷകൾ മരിക്കാൻ തുടങ്ങി. പിടിച്ചുനിൽക്കാൻ ഒരു പ്രതീക്ഷയുമില്ലാതെ ജയിലിൽ അതിജീവിക്കുക എന്നത് അങ്ങേയറ്റം ബുദ്ധിമുട്ടാണ്. അത് നിങ്ങളെ വൈകാരികമായും മാനസികമായും ശാരീരികമായും വല്ലാതെ തളർത്തുന്നു,"- അദ്ദേഹം കൂട്ടിച്ചേർത്തു.
വിചാരണയ്ക്ക് മുന്നോടിയായുള്ള അന്വേഷണം അനിശ്ചിതമായി തുടരുകയാണ്. എപ്പോഴാണ് വിചാരണ തുടങ്ങുകയെന്നോ എപ്പോഴാണ് കേസിന് അവസാനമുണ്ടാകുകയെന്നോ യാതൊരു ധാരണയുമില്ല. ജയിലിലെ ഏകാന്തതയേക്കാൾ ഖാലിദിനെ വേദനിപ്പിക്കുന്നത് പുറംലോകത്തെ നിശബ്ദതയാണ്. പ്രതിപക്ഷ പാർട്ടികളും സിവിൽ സൊസൈറ്റി ഗ്രൂപ്പുകളും, ജനകീയ പ്രക്ഷോഭങ്ങളുടെ പേരിൽ കരിയർ കെട്ടിപ്പടുത്ത സെലിബ്രിറ്റി ആക്ടിവിസ്റ്റുകളും പുലർത്തുന്ന മൗനത്തെ അദ്ദേഹം കടുത്ത ഭാഷയിൽ വിമർശിക്കുന്നു:
"ആറുവർഷം പിന്നിടുമ്പോൾ ഞാൻ വളരെയധികം നിരാശനാണ്, ഞാൻ ഒറ്റപ്പെട്ടതായി തോന്നുന്നു. പ്രതിപക്ഷത്തിന്റെയും മറ്റും ഈ മൗനം ഭരണകൂടത്തിന് എതിർശബ്ദങ്ങളെ അടിച്ചമർത്താൻ കൂടുതൽ കരുത്ത് പകരുകയാണ്. ആളുകളുടെ സമരങ്ങളിൽ നിന്ന് മുതലെടുത്ത് വളർന്നവർ ഇന്ന് നിശബ്ദരായിരിക്കുന്നത് വേദനിപ്പിക്കുന്നു."
രാത്രികളാണ് ഉമർ ഖാലിദിന്റെ ഏറ്റവും സമാധാനപരമായ സമയം. ജയിലിലെ ഇരമ്പലുകൾ അവസാനിക്കുകയും വാർഡന്റെ താക്കോലുകളുടെ ശബ്ദം അടങ്ങുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, സെല്ലിന്റെ ഭിത്തിയിൽ എഴുതിവെച്ച വാക്കുകൾ അദ്ദേഹത്തിന് ആശ്വാസം നൽകുന്നു. തന്റെ ഡയറിയിൽ നിന്ന് പകർത്തിയെഴുതിയ വാക്കുകൾക്കൊപ്പം, ഭഗത് സിംഗിന്റെ ഒരു ചിത്രവും അദ്ദേഹം സൂക്ഷിച്ചിട്ടുണ്ട്. ആ ചിത്രത്തിന് താഴെ അദ്ദേഹം ഇപ്രകാരം കുറിച്ചിട്ടു:
"ഞാൻ ആ ഭ്രാന്തൻ ആത്മാവാണ്, തടവറയിൽ കിടന്നാലും സ്വതന്ത്രനായിരിക്കുന്നവൻ."
Former student leader Umar Khalid has reflected on completing six years in jail without a trial, saying that "humanity is a privilege." In his remarks, Khalid spoke about his experiences in prison, the emotional challenges of prolonged incarceration, and his views on justice and human dignity. His comments have renewed discussions around undertrial detention and the pace of legal proceedings in India.