മധ്യപ്രദേശിലെ ഛത്തര്പൂര് ജില്ലയിലുള്ള ബാരാന നദിക്കരയിലേക്കു കണ്ണോടിച്ചാല് ആരെയും ഞെട്ടിപ്പിക്കുന്ന ഒരു കാഴ്ച കാണാം. മരണത്തിനു കീഴടങ്ങുന്നതിനു തുല്യമായ പ്രക്ഷോഭങ്ങളുമായി ഒരുകൂട്ടം മനുഷ്യര് അവിടെ ജലനിരപ്പില് ജീവിതവും മരണവും തമ്മിലുള്ള നൂല്പ്പാലത്തില് കഴിയുകയാണ്. ഇന്ത്യന് സ്വാതന്ത്ര്യസമര ചരിത്രത്തില് നാം കേട്ട ഗാന്ധിയന് മാതൃകയിലുള്ള സത്യഗ്രഹങ്ങളും നിരാഹാര സമരങ്ങളും ഇവിടെ പുനര്ജനിക്കുകയാണ്. എന്നാല് ഇതു ബ്രിട്ടീഷ് രാജിനെതിരെയല്ല, മറിച്ച് സ്വന്തം രാജ്യത്തെ ഭരണകൂടം തങ്ങള്ക്കുമേല് അടിച്ചേല്പ്പിക്കുന്ന കുടിയൊഴിപ്പിക്കലിനും വികസന ഭ്രാന്തിനുമെതിരായ അതിജീവന പോരാട്ടമാണ്.
കെന്-ബെത്വ നദീസംയോജന പദ്ധതിയുടെ പ്രത്യാഘാതങ്ങള് നേരിടേണ്ടിവരുന്ന സാധാരണക്കാരായ ഗോത്രവര്ഗ ജനതയാണ് സര്ക്കാരിനെതിരെ ഈ അപൂര്വ സമരമാര്ഗം തിരഞ്ഞെടുത്തിരിക്കുന്നത്. 'ആമ്രണ് അന്ഷന്' എന്ന നിരാഹാര സമരവും നദിയില് ചിതയൊരുക്കി അതില് കിടന്നുകൊണ്ടുള്ള 'ചിതാ ആന്ദോളനും' മണ്ണും ജലവും കയ്യിലേന്തിക്കൊണ്ടുള്ള സത്യഗ്രഹങ്ങളും ബുന്ദേല്ഖണ്ഡിന്റെ അന്തരീക്ഷത്തെ പ്രക്ഷുബ്ധമാക്കിയിരിക്കുന്നു. തങ്ങളുടെ വീടുകളും തലമുറകളായി ജീവിച്ചുപോന്ന മണ്ണും നഷ്ടപ്പെടുമ്പോള് അഭയമില്ലാതെ തെരുവിലേക്കു വലിച്ചെറിയപ്പെടുന്ന ജനങ്ങളുടെ അലര്ച്ചയാണിത്. ബാരാന നദിയുടെ പാലത്തിനടിയില് ചിതയൊരുക്കി സമരം ചെയ്യുന്ന പുരുഷന്മാരും കഴുത്തില് കുരുക്കിട്ട് പ്രതിഷേധിക്കുന്നവരും ഭരണകൂടത്തിനു നല്കുന്ന മുന്നറിയിപ്പ് വ്യക്തമാണ്; ജീവനേക്കാള് വിലമതിക്കുന്ന അവരുടെ ജീവിതമാര്ഗം സംരക്ഷിക്കപ്പെടാതെ പിന്നോട്ടില്ലെന്ന് അവര് ഉറക്കെ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
ഏകദേശം എഴുപതിനായിരം ചതുരശ്ര കിലോമീറ്റര് വിസ്തൃതിയില് വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന ബുന്ദേല്ഖണ്ഡ് പ്രദേശം എക്കാലത്തും കൊടുംവരള്ച്ചയും കര്ഷക ആത്മഹത്യകളും കൊണ്ട് കുപ്രസിദ്ധമാണ്. കടുത്ത വേനലും കൃത്യമല്ലാത്ത മഴയും കാരണം കൃഷിയും കുടിവെള്ളവും കിട്ടാക്കനിയായ ഈ പ്രദേശത്ത് ജനങ്ങള് പട്ടിണിയിലാകുന്നത് പതിവാണ്. ഈ പ്രശ്നങ്ങള്ക്കു പരിഹാരമായാണ് കെന്-ബെത്വ നദീസംയോജനം പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടത്. അരലക്ഷത്തിലധികം വരുന്ന ജനങ്ങളെയും പ്രകൃതിയെയും ബാധിക്കുന്ന ഈ ബൃഹദ് പദ്ധതിയുടെ പേരില് കുടിയൊഴിപ്പിക്കപ്പെടുന്നവരുടെ പുനരധിവാസം ചോദ്യചിഹ്നമായി തുടരുന്നു. ജലക്ഷാമത്തിനു പരിഹാരം കാണുമ്പോള് അതൊരു വലിയ വിഭാഗം മനുഷ്യരുടെ കുടിയിറക്കലിന് കാരണമാകരുതെന്നാണ് പ്രക്ഷോഭകാരികളുടെ പക്ഷം.
നാല്പതിനായിരത്തിലധികം കോടി രൂപ ചെലവഴിച്ചുള്ള ഈ പദ്ധതിയിലൂടെ ദശലക്ഷക്കണക്കിന് ഹെക്ടര് ഭൂമിയില് ജലസേചനം സാധ്യമാകുമെന്നാണ് ഔദ്യോഗിക അവകാശവാദം. എന്നാല്, പന്ന കടുവ സങ്കേതവും ലക്ഷക്കണക്കിനു മരങ്ങളും അടങ്ങിയ വനമേഖലയാണ് ഇതിലൂടെ നശിക്കുന്നത്. വനത്തെ ആശ്രയിച്ച് ജീവിക്കുന്ന ഗോത്രവര്ഗജനതയുടെ ഉപജീവനമാര്ഗം പൂര്ണമായി തകരുമ്പോള്, സര്ക്കാര് വാഗ്ദാനം ചെയ്ത നഷ്ടപരിഹാരങ്ങളും പുനരധിവാസ പാക്കേജുകളും കടലാസില് മാത്രമായി ഒതുങ്ങുന്നുവെന്നാണ് ആക്ഷേപം. കുടിവെള്ളം, പാര്പ്പിടം, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം തുടങ്ങിയ ഭരണഘടനാപരമായ അവകാശങ്ങള് പോലും നിഷേധിക്കപ്പെടുന്ന ജനങ്ങള്ക്കുമുന്നില് ഈ വികസനം അടിച്ചേല്പ്പിക്കപ്പെടുന്ന ക്രൂരതയായി മാറുകയാണ്.
രാഷ്ട്രീയനേതാക്കളും ജനപ്രതിനിധികളും സമരമുഖത്തേക്കെത്തുകയും നിയമസഭകളില് വിഷയം ചര്ച്ചയാക്കുമെന്ന് ഉറപ്പുനല്കുകയും ചെയ്യുന്നുണ്ടെങ്കിലും തങ്ങളുടെ ജീവിതം തിരികെ ലഭിക്കുമോ എന്ന ആശങ്കയിലാണ് അവിടുത്തെ സാധാരണക്കാര്. വികസനം രാജ്യത്തിന്റെ പുരോഗതിക്ക് അനിവാര്യമാണെന്നതില് സംശയമില്ല. എന്നാല് ആ പുരോഗതിയുടെ ഭാരം മുഴുവന് ചുമക്കേണ്ടിവരുന്നതു സമൂഹത്തിലെ ഏറ്റവും പാര്ശ്വവല്ക്കരിക്കപ്പെട്ട മനുഷ്യരാകുമ്പോള്, ആ വികസനത്തിന്റെ ധാര്മികത ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടും. ചിതയൊരുക്കിയും ജീവന് പണയം വെച്ചും തെരുവില് സമരം ചെയ്യുന്ന ആ മനുഷ്യരുടെ നിലവിളി ഭരണകൂടത്തിന്റെ കണ്ണുതുറപ്പിക്കുമോ അതോ വികസനത്തിന്റെ ബഹളങ്ങളില് ആ ശബ്ദങ്ങള് അടിച്ചമര്ത്തപ്പെടുമോയെന്നതു കാലം തെളിയിക്കേണ്ട ചോദ്യമാണ്.
Residents of Madhya Pradesh's Bundelkhand region are staging dramatic protests against the Ken-Betwa River Linking Project, fearing displacement from their ancestral lands. Protesters have resorted to symbolic acts such as lying on funeral pyres, hunger strikes, and demonstrations with nooses around their necks, alleging inadequate rehabilitation and compensation. While the government promotes the project as a solution to drought and irrigation challenges, critics argue that it threatens tribal livelihoods, forests, wildlife, and raises serious questions about development, environmental justice, and human rights.