ഗുജറാത്ത് കച്ച് ജില്ലയിലെ പ്രകൃതിദത്ത നീര്ത്തടമായ ഛാരി ധന്ദ് അന്താരാഷ്ട്ര പ്രാധാന്യമുള്ള റാംസര് സൈറ്റായി പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടിട്ട് മാസങ്ങള് മാത്രമേ ആയിട്ടുള്ളൂ. ഇതിനകം പാരിസ്ഥിതിക വെല്ലുവിളി വിവാദങ്ങളിലേക്കു പ്രദേശം എത്തിച്ചേര്ന്നിരിക്കുകയാണ്. പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനമായ എന്ടിപിസി റിന്യൂവബിള് എനര്ജി ലിമിറ്റഡ് ഈ പ്രദേശത്തിനു തൊട്ടടുത്ത് വന്കിട സോളാര് പാര്ക്ക് നിര്മിക്കുന്നതിനുള്ള പ്രാരംഭ മണ്ണ് പരിശോധനകളും ഫൗണ്ടേഷന് ഡ്രില്ലിങ്ങും ആരംഭിച്ചതായാണ് പുറത്തുവരുന്ന റിപ്പോര്ട്ടുകള്. അയ്യായിരത്തോളം ഏക്കറിലായി വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന ഈ സോളാര് പാര്ക്കിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം ഛാരി ധന്ദ് കണ്സര്വേഷന് റിസര്വിനും കീരോ കുന്നുകള്ക്കും തൊട്ടടുത്തുള്ള പരിസ്ഥിതി ലോല മേഖലയിലാണു വരുന്നത്. എന്നാല്, ഇത്രയും വലിയൊരു പദ്ധതിക്കു യാതൊരുവിധ പാരിസ്ഥിതികാഘാത പഠനവും നടത്തിയിട്ടില്ലെന്നതാണ് നിലവിലെ വിവാദങ്ങള്ക്ക് ആധാരം.
ഇന്ത്യ ഇരുപതിനായിരത്തിലധികം ഹെക്ടര് പ്രദേശത്തായി വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന ഈ താല്ക്കാലിക നീര്ത്തടത്തെ അന്താരാഷ്ട്ര റാംസര് പട്ടികയില് ഉള്പ്പെടുത്തിയത് ഇതിന്റെ സവിശേഷമായ ജൈവവൈവിധ്യം കണക്കിലെടുത്താണ്. ഔദ്യോഗിക വിവരങ്ങള് പ്രകാരം പ്രതിവര്ഷം ലക്ഷക്കണക്കിന് ജലപക്ഷികളാണ് ഇവിടെ എത്തിച്ചേരുന്നത്.
കോമണ് ക്രെയിനുകള്, ഗ്രേറ്റ് വൈറ്റ് പെലിക്കനുകള്, ലെസ്സര് ഫ്ളെമിംഗോകള്, ഗ്രേറ്റര് ഫ്ലെമിംഗോകള് എന്നിവയുടെ പ്രധാന താവളമാണിത്. കൂടാതെ അപൂര്വ ഇനത്തില്പ്പെട്ട സ്റ്റോലിഷ്കാസ് ബുഷ് ചാറ്റ് തുടങ്ങിയ പക്ഷികളുടെയും വന്യജീവികളുടെയും പ്രധാന പ്രജനന കേന്ദ്രം കൂടിയാണിത്. ഈ പ്രദേശത്തെ അന്താരാഷ്ട്ര നീര്ത്തടമായി പ്രഖ്യാപിച്ച റാംസര് രേഖകളില് തന്നെ, ചുറ്റുമുള്ള പ്രദേശങ്ങളില് വികസിക്കുന്ന പുനരുപയോഗ ഊര്ജ പദ്ധതികള് ഈ ആവാസവ്യവസ്ഥയ്ക്ക് വലിയ പ്രത്യാഘാതം ഉണ്ടാക്കുമെന്ന് മുന്കൂട്ടി രേഖപ്പെടുത്തിയിരുന്നുവെന്നതാണ് കൗതുകകരമായ വസ്തുത.
ഇത്രയും വലിയൊരു സൗരോര്ജ പദ്ധതിക്ക് പാരിസ്ഥിതിക ആഘാത പഠനം ആവശ്യമില്ലാത്തത് നിലവിലെ പരിസ്ഥിതി നിയമങ്ങളിലെ വലിയൊരു വിടവ് മൂലമാണ്. കേന്ദ്ര പരിസ്ഥിതി മന്ത്രാലയം പുറപ്പെടുവിച്ച ഓഫീസ് മെമ്മോറാണ്ടം അനുസരിച്ച്, സോളാര് പദ്ധതികള്ക്കോ സോളാര് പാര്ക്കുകള്ക്കോ നിലവിലെ ഇഐഎ വിജ്ഞാപനം ബാധകമല്ല. കല്ക്കരി, ഗ്യാസ് തുടങ്ങിയ പരമ്പരാഗത ഊര്ജനിലയങ്ങള്ക്ക് മുന്കൂര് പാരിസ്ഥിതിക അനുമതി വേണമെന്ന് നിയമം അനുശാസിക്കുമ്പോള് സോളാര് പദ്ധതികളെ ഇതില്നിന്നു പൂര്ണമായി ഒഴിവാക്കിയിരിക്കുന്നു. സാധാരണയായി ഏതൊരു പദ്ധതിയും വന്യജീവി സംരക്ഷണ നിയമപ്രകാരമുള്ള സംരക്ഷിത മേഖലയുടെ 10 കിലോമീറ്റര് ചുറ്റളവിലാണെങ്കില് കടുത്ത കേന്ദ്ര പരിശോധനകള് ആവശ്യമാണ്. എന്നാല് സോളാര് പദ്ധതികള്ക്ക് ഈ ദൂരപരിധി സുരക്ഷാ മാനദണ്ഡങ്ങള് ബാധകമാകുന്നില്ല.
ഇഐഎ ഇല്ലെങ്കിലും മറ്റു നിയമങ്ങള് ഈ പ്രദേശത്തെ സംരക്ഷിക്കുമെന്ന് കരുതാനാകില്ല. വന്യജീവി സംരക്ഷണ നിയമത്തിന്റെ പരിരക്ഷ ഛാരി ധന്ദ് കണ്സര്വേഷന് റിസര്വിന്റെ ഔദ്യോഗിക അതിര്ത്തിക്കുള്ളില് മാത്രമായി പരിമിതപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു. അതിനു പുറത്തുള്ള ബന്നി പൊതുഭൂമിക്ക് ഇത് ബാധകമല്ല. ഇന്ത്യന് നിയമപ്രകാരം പുല്മേടുകള് വനങ്ങളല്ലാത്തതിനാലും, ബന്നി മേഖലയ്ക്ക് സംരക്ഷിത വനം എന്ന വിജ്ഞാപനം ഇല്ലാത്തതിനാലും വനസംരക്ഷണ നിയമവും ഇവിടെ ഫലപ്രദമല്ല. കൂടാതെ, ഈ പ്രദേശം തീരദേശ നിയന്ത്രണ മേഖലയ്ക്കു പുറത്തായതിനാല് സി ആര് സെഡ് നിയമങ്ങളും ബാധകമാകുന്നില്ല. മലിനീകരണ നിയന്ത്രണ ബോര്ഡിന്റെ അനുമതികളാകട്ടെ പദ്ധതി പ്രവര്ത്തനക്ഷമമാകുമ്പോള് ഉണ്ടാകുന്ന മാലിന്യ പുറന്തള്ളലുമായി മാത്രം ബന്ധപ്പെട്ടതാണെന്നതിനാല് നിര്മാണ ഘട്ടത്തിലെ പരിസ്ഥിതി നാശം തടയാന് അവര്ക്ക് കഴിയില്ല.
കച്ചിലെ ബന്നി പുല്മേടുകള് ഏഷ്യയിലെ തന്നെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രകൃതിദത്ത പുല്മേടുകളില് ഒന്നാണ്. പരമ്പരാഗതമായി പശുക്കളെയും ആടുകളെയും മേയ്ക്കുന്ന മാല്ധാരി എന്ന ഗോത്രവിഭാഗത്തിന്റെ പ്രധാന ഉപജീവനമാര്ഗമാണിത്. എന്നാല് ഗുജറാത്ത് സര്ക്കാരിന്റെ റവന്യൂ രേഖകളില് ഈ പ്രദേശം ഉപയോഗശൂന്യമായ ഭൂമി അഥവാ 'വേസ്റ്റ്ലാന്ഡ്' എന്നാണ് രേഖപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നത്.
ബ്രിട്ടീഷ് കാലഘട്ടത്തില് കൃഷി നടക്കാത്ത ഭൂമിയില്നിന്നു നികുതി ഈടാക്കാന് കഴിയാത്തതിനാല് അവര് അതിനെ വേസ്റ്റ്ലാന്ഡ് എന്ന് വിളിച്ചു. നിര്ഭാഗ്യവശാല്, പതിറ്റാണ്ടുകള് പഴക്കമുള്ള ഉപഗ്രഹ ഡേറ്റയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ഈ പഴയ വര്ഗ്ഗീകരണം ഇപ്പോഴും തുടരുന്നതിനാല്, സര്ക്കാരിന് മറ്റു കൃഷിഭൂമികളെയോ വനങ്ങളെയോ അപേക്ഷിച്ച് വളരെ എളുപ്പത്തില് ഈ സ്ഥലം വന്കിട വികസന പദ്ധതികള്ക്കായി വിട്ടുനല്കാന് സാധിക്കുന്നു.
ഈ പദ്ധതി ബാധിക്കുന്ന പതിനാറോളം ബന്നി ഗ്രാമങ്ങളിലെ മാല്ധാരി കുടുംബങ്ങളുമായി യാതൊരുവിധ ഔദ്യോഗിക ചര്ച്ചകളോ കൂടിയാലോചനകളോ നടത്തിയിട്ടില്ല. പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളെ ആശ്രയിച്ച് ജീവിക്കുന്ന സമൂഹങ്ങളുടെ ഉപജീവനത്തിനുള്ള അവകാശം ഇന്ത്യന് ഭരണഘടനയുടെ അനുച്ഛേദം 21 പ്രകാരമുള്ള ജീവിക്കാനുള്ള അവകാശത്തിന്റെ ഭാഗമാണെന്ന് സുപ്രീം കോടതിയുടെ മുന്കാല പരിസ്ഥിതി വിധികള് വ്യക്തമാക്കുന്നുണ്ട്. പൊതു മേച്ചില്പ്പുറങ്ങള് വികസനത്തിനായി മാറ്റിവെക്കുമ്പോള് ജനങ്ങളുടെ ശബ്ദം കേള്ക്കാതിരിക്കുന്നതു വലിയൊരു ഭരണഘടനാപരമായ വിടവിലേക്കു വിരല് ചൂണ്ടുന്നു.
A proposed 5,000-acre solar park near Gujarat’s Chhari Dhand Ramsar Wetland has sparked environmental concerns because it is being developed without an Environmental Impact Assessment (EIA). Environmentalists warn that the project could threaten the wetland’s rich biodiversity, including migratory birds and other wildlife. The controversy highlights legal loopholes that exempt solar projects from EIA requirements, as well as the continued classification of the ecologically important Banni grasslands as “wasteland.” Concerns have also been raised over the lack of consultation with the local Maldhari pastoral communities whose livelihoods depend on the region’s grazing lands.